მაუსის ოთხი დაწკაპუნების თეორია

1960-ია­ნი წლე­ბის და­საწ­ყის­ში, რო­დე­საც ტე­ლე­ვი­ზო­რი და ტე­ლე­ფო­ნი ფარ­თო მოხ­მა­რე­ბის საგ­ნე­ბად იქ­ცა, კა­ნა­დელ­მა ფი­ლო­სო­ფოს­მა, მარ­შალ მაკ­ლუ­ჰან­მა და ამე­რი­კელ­მა ფსი­ქო­ლოგ­მა, სტენ­ლი მილ­გრამ­მა ერ­თმა­ნე­თის და­მო­უ­კი­დებ­ლად ტექ­ნო­ლო­გი­ე­ბის გავ­ლე­ნა­ზე და­იწ­ყეს ფიქ­რი. სწო­რედ მა­შინ იშ­ვა ორი ურ­თი­ერ­თდა­კავ­ში­რე­ბუ­ლი ტერ­მი­ნი: მაკ­ლუ­ჰა­ნის „გლო­ბა­ლუ­რი სო­ფე­ლი” და მილ­გრა­მის „და­შო­რე­ბის ხა­რის­ხი”. მილ­გრა­მი აშშ-ის მას­შტა­ბით გაგ­ზავ­ნილ წე­რი­ლებ­სა და ღია ბა­რა­თებს სტა­ტის­ტი­კუ­რი მე­თო­დე­ბის სა­შუ­ა­ლე­ბით იკ­ვლევ­და. ის გა­სა­ო­ცარ აღ­მო­ჩე­ნამ­დე მი­ვი­და: ნე­ბის­მი­ერ ორ ადა­მი­ანს შო­რის და­შო­რე­ბის ხა­რის­ხი ექვსს უდ­რი­და, ანუ მარ­ტი­ვად რომ წარ­მო­ვიდ­გი­ნოთ, ვთქვათ, გყავთ ნაც­ნო­ბი, რო­მელ­საც ჰყავს ნაც­ნო­ბი, მა­შინ თქვენ­სა და ნაც­ნო­ბის ნაც­ნობს შო­რის და­შო­რე­ბის ხა­რის­ხი ორი იქ­ნე­ბა. თქვენ­სა და თქვენს ნაც­ნობს შო­რის კი − ერ­თი. მილ­გრამ­მა აჩ­ვე­ნა, რომ დე­და­მი­წა­ზე ნე­ბის­მი­ე­რად შერ­ჩე­ულ ორ ადა­მი­ანს შო­რის შე­იძ­ლე­ბა „ნაც­ნო­ბის ნაც­ნო­ბის ნაც­ნო­ბის ნაც­ნო­ბის ნაც­ნო­ბის ნაც­ნო­ბის’’ პოვ­ნა. მაკ­ლუ­ჰან­მა კი შე­ნიშ­ნა, რომ ტე­ლე­კო­მუ­ნი­კა­ცი­ე­ბის გან­ვი­თა­რე­ბას­თან ერ­თად მსოფ­ლიო აღ­ქმის თვალ­საზ­რი­სით უფ­რო და უფ­რო პა­ტა­რავ­დე­ბო­და – ამი­ტო­მაც მას „გლო­ბა­ლუ­რი სო­ფე­ლი” უწო­და, სა­დაც ყვე­ლა ყვე­ლას და­შო­რე­ბის მე­ექ­ვსე ხა­რის­ხში იც­ნობ­და.

გა­სულ კვი­რას გა­ზეთ­მა New York Times-მა მი­ლა­ნის უნი­ვერ­სი­ტე­ტის კვლე­ვი­თი ჯგუ­ფის შე­დე­გე­ბი მთელ მსოფ­ლი­ოს ახა­რა. მი­ლა­ნელ­მა მეც­ნი­ე­რებ­მა სპე­ცი­ა­ლუ­რი ალ­გო­რით­მი შე­ი­მუ­შა­ვეს, რო­მე­ლიც სო­ცი­ა­ლუ­რი ქსე­ლის, Facebook-ის მომ­ხმა­რებ­ლე­ბის სა­მე­გობ­რო წრეს აკ­ვირ­დე­ბა და მათ შო­რის კავ­ში­რებს შე­ის­წავ­ლის. გა­მოთ­ვლამ ერთ თვე­ზე მეტ ხანს გას­ტა­ნა, კვლე­ვის ფარ­გლებ­ში და­ა­მუ­შა­ვეს რამ­დე­ნი­მე ასე­უ­ლი მი­ლი­ო­ნი მომ­ხმა­რებ­ლის მე­გობ­რე­ბის სია და შე­დე­გი და­მა­ფიქ­რე­ბე­ლი აღ­მოჩ­ნდა: და­შო­რე­ბის ხა­რის­ხი Facebook-ში შე­ად­გენს არა ექვსს, რო­გორც მო­სა­ლოდ­ნე­ლი იყო, არა­მედ 4.74-ს. გან­ვი­თა­რე­ბულ ქვეყ­ნებ­ში ეს მაჩ­ვე­ნე­ბე­ლი ოთხს უდ­რის, გან­ვი­თა­რე­ბად ქვეყ­ნებ­ში კი – ხუთს. მი­უ­ხე­და­ვად იმი­სა, რომ სკეპ­ტი­კოს­თა ნა­წი­ლი გა­მოქ­ვეყ­ნე­ბულ შე­დე­გებს ეჭ­ვის თვა­ლით უყუ­რებს, გლო­ბა­ლი­ზა­ცი­ის ევან­გე­ლის­ტე­ბი ამ ფაქტს დი­დი სი­ხა­რუ­ლით შე­ე­გებ­ნენ, ვი­ნა­ი­დან უკა­ნას­კნელ ორ­მოც­და­ათ წე­ლი­წად­ში და­შო­რე­ბის ხა­რის­ხის კლე­ბა უშუ­ა­ლოდ მი­ა­ნიშ­ნებს გლო­ბა­ლი­ზა­ცი­ის სიჩ­ქა­რის ზრდა­ზე. ადა­მი­ა­ნე­ბი უფ­რო და უფ­რო მეტ კავ­ში­რებს ამ­ყა­რე­ბენ უც­ხო­ე­ლებ­თან, აღარ არი­ან ჩა­კე­ტი­ლე­ბი სა­კუ­თა­რი ქვეყ­ნი­სა და კულ­ტუ­რის ჩარ­ჩო­ებ­ში, შე­სა­ბა­მი­სად, უფ­რო მე­ტი ურ­თი­ერ­თო­ბის ძა­ფი იბ­მე­ბა ციმ­ბი­რის ტუნ­დრი­დან ამა­ზო­ნის ტყე­ე­ბამ­დე, გრენ­ლან­დი­ის სოფ­ლე­ბი­დან ახა­ლი ზე­ლან­დი­ის კუნ­ძუ­ლე­ბამ­დე და ა.შ.

სტენ­ლი მილ­გრა­მის აღ­მო­ჩე­ნას, გა­სულ სა­უ­კუ­ნე­ში დი­დი გა­მოხ­მა­უ­რე­ბა მოჰ­ყვა და მეც­ნი­ე­რე­ბის საზ­ღვრებს გაც­და. უმ­რავ­ლე­სო­ბამ ამის შე­სა­ხებ ჰო­ლი­ვუდ­ში 1993 წელს გა­და­ღე­ბუ­ლი ფილ­მის წყა­ლო­ბით იცის, სა­დაც უილ სმი­ტის პერ­სო­ნა­ჟი თავს სიდ­ნი პუ­ა­ტი­ეს შვი­ლად ასა­ღებს და მდი­დარ ნიუ იორ­კე­ლებს ქურ­დავს. მილ­გრა­მის ძა­ლის­ხმე­ვი­თა და ჰო­ლი­ვუ­დუ­რი კი­ნო­ნა­მუ­შევ­რის წყა­ლო­ბით „და­შო­რე­ბის ექ­ვსი ხა­რის­ხი” მჭიდ­როდ დამ­კვიდ­რდა ინ­გლი­სურ­ში, რო­გორც გლო­ბა­ლუ­რი სოფ­ლის სა­ზო­მი, თუმ­ცა Facebook-ის მა­გა­ლით­მა ცხად­ყო, რომ ეს ტერ­მი­ნი ცვლი­ლე­ბას სა­ჭი­რო­ებს. ციფ­რუ­ლი ეპო­ქის მკვლევ­რე­ბი, ერ­თი მხრივ, მა­უ­სის ოთ­ხი დაწ­კა­პუ­ნე­ბის თე­ო­რი­ა­ზე ალა­პა­რაკ­დნენ, რო­მე­ლიც მა­თი გან­მარ­ტე­ბით, გლო­ბა­ლუ­რი ქსე­ლის სა­ზო­მია, მე­ო­რე მხრივ კი, გან­სჯა და­იწ­ყეს მო­მავ­ლის ტექ­ნო­ლო­გი­ე­ბის რა­ო­ბი­სა და გვა­რო­ბის შე­სა­ხებ. ეს უკა­ნას­კნე­ლი და­შო­რე­ბის ხა­რისხს კი­დევ უფ­რო შე­ამ­ცი­რებს და ჩვენ ერ­თმა­ნეთ­თან კი­დევ უფ­რო დაგ­ვა­ახ­ლო­ებს. ტე­ლეგ­რა­ფი-ტე­ლე­ფო­ნი-ტე­ლე­ვი­ზო­რი-ელ.ფოს­ტა-ინ­ტერ­ნე­ტი... რა იქ­ნე­ბა შემ­დე­გი?! − გა­ის­მის აქა-იქ ხმა მღა­ღა­დე­ბე­ლი ინ­ტერ­ნეტ­სა ში­ნა, რო­მელ­საც Facebook-ის 700 მი­ლი­ო­ნი მომ­ხმა­რებ­ლის მა­უ­სის წკა­პუ­ნი ახ­შობს.