უგზოდ მვლელნოო, უსწავლელნოო

4 კომენტარი

განათლების სისტემა, სკოლა, უნივერსიტეტი – ხანდახან ფეხბურთსაც კი უტოლდებიან პოპულარობით. გუშინწინ ერთი შეხვედრის მერე მეც ბევრი ვილაპარაკე ამ საკითხზე და თუ ასეა, დაწერეთო, მითხრეს. წერა დავიწყე და მივხვდი, რომ ერთი სვეტით ვერ შემოვიფარგლები. ასე რომ, მომიწევს რამდენიმეჯერ შეგაწუხოთ.

ძალიან კი თავს ვარიდებდი ამ თემას – ვინაიდან რაც მინდა ვთქვა, ალბათ ნაკლებს მოეწონება. და კარგ ხალხს ვაწყენინებ.რა არის სკოლის მიზანი –

აღზრდა? ცოდნის მიცემა? რომელია მთავარი?

ჩემი აზრით, აღზრდა, სრულფასოვან მოქალაქედ ჩამოყალიბება უფრო მნიშვნელოვანია.
მაგრამ უსუბ ეუბნება:
„შენ სიკვდილის რა ღირსი ხარ?!
სასიკვდილო მე ვარ მხოლოდ,
რომ კაცად ვერ გამიზრდიხარ!”

გასაკვირი იქნებოდა, რამე კონკრეტული ცოდნის შესახებ უსუბს იგივე რომ ეთქვა – სასიკვდილო მე ვარ მხოლოდ, რომ ალგებრა ან ორგანული ქიმია ვერ მისწავლებიაო – და ჩახმახისთვის ხელი გამოეკრა.
დაამთავრო სკოლა, და შეძლო საზოგადოებაში არსებობა, ჩემი აზრით, ნიშნავს:
• გესმოდეს, რა არის ბუნება, საზოგადოება, ადამიანი და ხელოვნება.
• შეგეძლოს რაოდენობრივი აზროვნება.
• გააგებინო სხვა ადამიანებს შენი აზრი ზეპირად და წერილობით.
• გამოიყენო კრიტიკული და ანალიტიკური აზროვნება ახალი ცოდნის შესაძენად.
• მიიღო ეთიკური გადაწყვეტილება მორალური ღირებულებების საფუძველზე.
• აღიარებდე საზოგადოების მრავალფეროვნებას და იყო ტოლერანტული.
• შეგეძლოს საკუთარ ფიზიკურ და სულიერ ჯანმრთელობაზე ზრუნვა.

არავითარ შემთხვევაში საშუალო სკოლაში სწავლის მთავარი მიზანი არ შეიძლება იყოს უმაღლეს სასწავლებელში ჩაბარება – ეგ მთლიანად ამახინჯებს სასწავლო პროცესს და პიროვნების განვითარების მიზნებს ანაცვლებს დაზეპირებით და მახსოვრობის ვარჯიშით. მზად ვარ შემდგომში ამაზე ბევრი ვიმსჯელო და ვიკამათო.

კი მაგრამ, ხომ გაგიგიათ აზრი, ვაი, ვაი, ახლა სკოლაში მეცნიერების ამა თუ იმ დარგს არ ასწავლიან ღრმად და კარგადო?
ამ აზრის ფესვები საბჭოთა წარსულშია. საბჭოთა კავშირში სკოლა გადაიქცა უმაღლესი განათლების მოსამზადებელ ეტაპად, ბევრი იყო საბუნებისმეტყველო და ზუსტი მეცნიერებების საათები, ისწავლებოდა სულ უფრო რთულად და რთულად. 70-იან-80-იან წლებში სასკოლო დისციპლინები ისე გართულდა, რომ მშობლებსაც კი უჭირდათ საშინაო დავალებების ამოხსნა.

საჭირო იყო ბევრი ნიჭიერი ადამიანი, რომელიც კარგად ისწავლიდა ფიზიკას, მათემატიკას, ქიმიას, და შექმნიდა ახალ იარაღს. სწორედ ეს საქმიანობა ფინანსდებოდა გულუხვად, და ამ გულუხვობის ნამცეცები სხვა მეცნიერებსაც გადაუვარდებოდა ხოლმე. კარგი იარაღის შემქმნელებს უფლება ჰქონდათ ცოტათი დისიდენტებიც კი ყოფილიყვნენ.

ფაქტობრივად შეიქმნა ის, რასაც შეიძლება სამხედრო-საგანმანათლებლო კომპლექსი ვუწოდოთ. და ამ კომპლექსს სჭირდებოდა ახალგაზრდების დიდი ნაკადი. სასკოლო განათლება კი ამ ნაკადს ქმნიდა.

სკოლის ასეთ ტრანსფორმაციას – უმაღლესი განათლების მოსამზადებელ საფეხურად – ჰქონდა კერძო ინტერესების მხარდაჭერა – სამხედროები, რომლებსაც ახალი იარაღი უნდოდათ, აკადემიური წრეები, რომლებიც დაინტერესებული იყვნენ უკვე საკმაოდ მომზადებული კადრების მოზიდვით, და მშობლები, რომლებიც შვილს პრივილეგირებულ სამეცნიერო კარიერის გზაზე აყენებდნენ. თანაც ბიჭი თუ იყო, საბჭოთა ჯარისაგანაც თავს დაიღწევდა.

ასე სკოლის მიზანი – კომუნისტური საზოგადოების წევრის გაზრდა/აღზრდა – თანდათან ჩანაცვლდა პრაგმატული მიზნით – მოვამზადოთ ის, ვინც შემდეგ წარმატებით ჩააბარებს უმაღლესში, შემდეგ განაგრძობს სამეცნიერო საქმიანობას, გააკეთებს ამის შედეგად კარგ რაკეტას, ტყვიამფრქვევს, ბომბას, ან რამე მსგავსს, გახდება პროფესორი, აკადემიკოსი, მიიღებს ლენინის პრემიას, აგარაკს და ოთხოთახიან ბინას საჩუქრად და ნეკროლოგს გაზეთ პრავდაში.

ანუ საბჭოთა განათლების ფაქტობრივი მიზანი გახდა „ბევრი” სამეცნიერო ცოდნის მიღება. და ეს მაშინ, იმ დროს, კარგი იყო – ნამდვილად უკეთესი, ვიდრე პატარა მარქსისტ-ლენინელების გამოზრდა. გავიდა დრო, და არაეფექტურობამ და არაადამიანურობამ საბჭოთა კავშირი დაშალა. ჩვენ საქართველოში ვცხოვრობთ. ახლა რა გვინდა?

ჩვენც გვინდა ახალგაზრდებმა ბევრი იცოდნენ, სხაპასხუპით პასუხობდნენ შეკითხვებს, ახსოვდეთ ფორმულები და თარიღები, თუ გვინდა ისინი ღირსეული ადამიანები იყვნენ? გაიზარდონ თუ განსწავლულდნენ?

ხშირად ხდება – ადამიანს ფეხს მოსჭრიან ექიმები, მას კი კვლავაც მოჭრილი ფეხის ცერა თითი სტკივა. ამას ფანტომურ ტკივილებს ეძახიან.
ნაწილობრივ ჩვენც ასეთი ფანტომური ტკივილი გვაწუხებს. დღევანდელი ქართული სკოლა შუაში გაეჩხირა – საბჭოთა სკოლად აღარ ვარგა და თანამედროვე სკოლად არ ჩამოყალიბდა. რატომ და რა უნდა ვქნათ – ამაზე მერე ვილაპარაკებ.

კომენტარები

ძალიან საინტერესო თემა წამოჭერით და ვფიქრობ, ძალიან დროული - აქამდე რატომ არავინ საუბრობდა ამაზე, ძალიან მიკვირს. ბევრს არ ვისაუბრებ, უბრალოდ გეტყვით, რომ ჩემი პედაგოგიური პრაქტიკიდან გამომდინარე, ჩემი საკუთარი აზრიც ჩამომიყალიბდა ამ ყველაფერზე და აქვე მოგახსენებთ ორიოდე სიტყვით: ჩევნი განალების სისტემა ჯერ კიდევ არ არის გამოსული საბჭოური გაგება-გააზრებიდან! დღემდე ვაიძულებთ შვილებს ისწავლონ ის, რაც ხშირად მათ საერთოდ არ აინტერესებთ, მაგრამ, \"ასე ხამს და ასეა საჭირო\" და ამ ჩემის აზრით საშინელი მტკიცებულებით ვლახავთ რა ჩვენივე შვილების თავისუფლებას, ვუმრუდებთ მათ გზას. ჩვენ ჯერ კიდევ ვერ გავრკვეულვართ რატომ უნდა ისწავლოს ბავშვმა - მიზანი უცნობია! ამიტომაც, მოდიოდნენ უნივერსიტეტში ბავშვები, რომლებსაც ნუ ვერ ვიტყვი, რომ მთლად წყალწაღებული, მაგრამ უკვე გამრუდებული წარმოდგენა ჰქონდატ განათლებაზე. ნიშNები სჭირდებოდათ ან მშობლებისთვის, ან დედამთილ-მამათილებისთვის და ან კიდევ წითელი დიპლომისთვის(რაც შემდგომში წარმატებით აისახებოდა მათ რეზუმეში). და ყველაზე ცუდი ისაა, რომ ამაში მათ ვერ დაადანაშაულებ.
აქვე მინდა კიდევ ერთი თემა წამოვჭრა თქვენის ნებართვით: არსებობს თუ არა რაიმე კომისია, რომელიც 90-იანებში დაცული საკანდიდატო და სადოქტორო ნაშრომებს სწავლობს??? 1500-დან ზევით და საკანდიდატოც და სადოქტოროც მზად იყო, თემები არ იკითხოთ - იმდენად სასაცილო იყო, დაახლოებით ჰესსეს ფრაზას ჰგავს: ქალთა ჩაცმულობა ნიცშეს შემოქმედებაში და ასე შემდეგ და ასე შემდეგ. და ამ ხალხმა (ამ ხარისხიანმა ხალხლმა, რომლებმაც უნივერსიტეტებში კონკურსები მოიგეს და ასოცირებული თუ ფულლ პროფესორები არიან)როდემდე უნდა ასწავლონ სტუდენტებს ის, რაც თავადაც არ იციან?მგონი ცოტა გადავუხვიე, მაგრამ იმდენად დიდი პრობლემაა განათლების სისტემაში და ამაზე იმდენად არ საუბრობენ, რომ ყველაფრის ერთად თქმა მინდოდა და ცოტა არეულ-დარეულად გამოვხატე, რისთVისაც ბოდიშს გიხდით.

რამეზე აზრი რომ ჩამომიყალიბდეს სხვა ქვეყნების გამოცდილებას ვიშველიებ, და არამარტო ევროპის, ან ამერიკის, ან სინგაპურის, არამედ ღარიბ ქვენებისაც, (ცხადია, სადაც ტარდება რეფორმები). მხოლოდ ამ გამოცდილების შეჯერებით და მათგან ყველაზე ეფექტური სტრატეგიების გამოყოფითაა შესაძლებელი ჩვენში რაიმეს მიღწევა. იქ, სადაც რეფორმების შედარებითი ანალიზი, კვლევა არ ტარდება, ცარიელ ქვაზე ვერაფერს ააშენებ. განათლების სფეროში ჩახედული არ ვარ მაგრამ არ მინახავს ასეთი ანალიტიკური კვლევა, შრომა, რომელიც უფრო დამაჯერებელს გახდიდა რეფორმას.
საზღვარგარეთელი ექსპერტების კონსულტაციები ცხადია, მისასალმებელია, ადგილობრივი კადრიც უნდა გაიზარდოს, რომ ნებისმიერ საკითხზე ნათელი წარმოდგენა ჰქონდეს და შეეძლოს ანალიზი, რომ შეუქცევადი გახადოს არჩეული გზა.
ერთხელ შემუშავებული სტრატეგია თანმიმდევრული უნდა იყოს და უიალქნო ნავივით აქეთ-იქით ცურვა უნდა გამოირიცხოს. მთავარია ნება, არ აჰყვე ცთუნებას და არჩეული გზას არ გადაუხვიო. ჩვენთან ყოველ 2-3 წელიწადში იცვლება სტრატეგია. რომელიც კორექტირებას კი არ გულისხმობს, არამედ გლობალური მიდგომის შეცვლას, რაც დამღუპველია. შემდგომ კი დაშვებული შეცდომების შელამაზება უბრალოდ სასაცილოდ ჩანს. სასურველია განათლება საერთოდ დამოუკიდებელი იყოს სახელმწიფოსგან (ღარიბთათვის ვაუჩერების სისტემა) და უპირატესად კერძოდ ჩამოყალიბდეს. იქ სადაც თავისუფალი არჩევანი და კონკურენცია არაა, ეფექტურ განათლებაზე ლაპარაკიც ზედმეტია (და არამარტო განათლებაზე).

\"არავითარ შემთხვევაში საშუალო სკოლაში სწავლის მთავარი მიზანი არ შეიძლება იყოს უმაღლეს სასწავლებელში ჩაბარება – ეგ მთლიანად ამახინჯებს სასწავლო პროცესს და პიროვნების განვითარების მიზნებს ანაცვლებს დაზეპირებით და მახსოვრობის ვარჯიშით.\"
ჩემში ყველაზე მეტად ზევით მოყვანილმა ციტატამ მიიზიდა ყურადღება. მართლაც სკოლაში ბავშვებს სწორედ ასეთი შეხედულება აქვთ. მე არაერთხელ გამიგონია ბავშვებისგან „მე ჟურნალისტობა მინდა და ქიმია ან ფიზიკა რატომ უნდა ვისწავლო, არც მათემატიკას ვისწავლი, იმიტომ რომ არასდროს დამჭირდება“, ან კიდევ „მე მომავალი ექიმი ვარ და ისტორიას არ ვისწავლი“ და მართლაც არ სწაბლობენ... დღევანდელ დღეს საქართველოში ძირითადი მოთხოვნა არის იურიდიულზე, ეკონომიკურსა და დიპლომატიურზე, შესაბამისად სკოლაში არავინ სწავლობს ბიოლოგიას, ქიმიასა და ფიზიკას. მეც წელს ჩავაბარე უმაღლეს სასწავლებელში და როცა ჩემს თანაკლასელებს ვეკითხებოდი, თუ რატომ არ სწავლობენ სკოლაში მპასუხობდნენ: „რატომ ვისწავლო სკოლაში, მე რეპეტიტორები მასწავლიან იმ საგნებს, რაც ეროვნული გამოცდისთვის არის საჭირო“. როცა სკოლაში მივდიოდი გაკვეთილები არ ტარდებოდა, იმიტომ რომ ბავშვები არ დადიოდნენ, ან თუ დადიოდნენ სკოლაში (ესეც მხოლოდ იმიტომ, რომ ე.წ. არებზე პრობლემები იქმნებოდა) გაკვეთილებს არ უსმენდნენ. მასწავლებლებიც არიან დამნაშავეები იმაში, რომ მოსწავლეს თავისუფლად უწერდნენ 6 ან 7 ქულას, სინამდვილეში კი ბავშვი მთელი სემესტრის მანძილზე 3 ან 4ჯერ თუ ეყოლებოდა ნანახი. ამიტომ ხდება დაღმასვლა განათლების მხვრივ, ბავშვები თითქმის არ სწავლობენ უმაღლეს კლასებში, იზუთხავენ მხოლოდ იმ მცირე პროგრამას, რაც ეროვნული გამოცდისთვის არის საჭირო.

სერიოზული თემაა განსჯისათვის, მაგრამ არ მგონია კახა ბენდუქიძეს საკმარისი კომპეტენცია ჰქონდეს ამ თემაზე სასაუბროდ და გაზეთიდან ისედაც ისტერიულ მდგომარეობაში მყოფი მშობლების დასამოძღვრად, და მით უმეტეს ამ საკითხზე სერიული სტატიების დასაწერად...
დღეს საქართველოში ადამიანებისთვის ერთად ერთი გამოსავალი არის მაქსიმალური ცოდნის მიღება (სხვა საქმეა ამ ცოდნას დღევანდელი სკოლა რომ ვერ იძლევა), ამდენი არარეალიზებული მშობლის ისტერიული მისწრაფება შვილებისთვის კარგი განათლების მისაღებად ჩემთვის გასაგებია, ალბათ იმისათვის რომ ორიენტირება სწორად მოახდინონ მომავალში, პროფესიულად და სულიერად რეალიზებულები იყვნენ, ჩამოყალიბდნენ სამოქლაქო საზოგადოების ”სწორ” წევრებად (თუნცა სამოქალაქო საზოგადოება საქართველოში შეიძლება ვერც ჩამოყალიბდეს, მით უმეტეს საჭიროა განათლება). არც იმაში დავეთანხმები სტატიის ავტორს, რომ ფიზიკის, ქიმისს, მათემატიკის სწავლა საბჭოთა სახელმწიფოს სჭირდებოდა მხოლოდ ბირთვული, ქიმიური, ბიოლოგიური იარაღის შესაქმნელად. მაშინდელი განათლების სისტემა მორგებული იყო ზოგადად მეცნიერების განვითარებაზე, ახალ აღმოჩენებზე და იმ ადამიანების აღზრდაზე, ვინც ამას გააკეთებდა, და ეს ადამიანები სწავლისაგან იღებდნენ მორალურ, მატერიალურ, სოციალურ რეალიზაციას (აქ არაფერ შუაშია აგარაკები, პრემიები და ასე შემდეგ, თუმცა შედარებით მოხერხებულები ამის მიღებასაც ახერხებდნენ, ესეთ ადამიანებს არც დღევანდელი საზოგადოებაა მოკლებული)
მე არ ვიცი შემდეგ სერიებში ავტორი რას შემოგვთავაზებს, მაგრამ ვურჩევდი წერის დროს მეტი საინტერესო ხერხები მოიშველიოს, ვიდრე ”უსუბ”-ის ბანალური ფრაზებია, ეს ისე რჩევისათვის....

ყველაფერი გასაგებია, კარგია რომ ამდენს ფიქრობს სახლი ამ პრობლემის მოგვარებაზე, მაგრამ... ამდენს რომ უძახებ სკოლის მოსწავლეს რომ შენ ცოდნას არ გაძლევენ, შენი მასწავლებლები უცოდინარები არიან და შენ ვერანაირ ცოდნას ვერ მიიღებო.. ამის მერე როგორ უნდა მოთხოვო მას რომ მეორე დღეს მოტივირებული მივიდეს სკოლაში? იმის იმედით რომ იქ მაგრად ისწავლის და ეს ყველაფერი გამოადგება?

სხვათა შორის, განათლების სისტემით ყველა ქვეყანაში უკმაყოფილონი არიან. იგივე აშშ რომ ავიღოთ და ერთ-ერთ ავტორს მოვუსმინოთ (ტომ პიტერსი, წიგნი - Re Imagine), მათი განათლების სისტემა დიდი ძალადობაა ადამიანზე...
21–ე საუკუნის განათლება რომ ძალიან განსხვავებული უნდა იყოს მე–20 საუკუნის განათლებაზე – ამაზე უკვე არ კამათობენ.
და არსებობს მოსაზრება, რომ ქვეყნებს შორის კონკურენცია 21–ე საუკუნეში იქნება ამ ქვეყნების განათლების სისტემებს შორის კონკურენციის დონეზე. შესაბამისად, გადარჩებიან და განვითარდებიან ის ქვეყნები, რომელთა განათლების სისტემა იქნება სხვა ქვეყნების განათლების სისტემებზე უკეთესი.
რადგან ასე თუ ისე დაიწყო ამ თემაზე საუბარი, ვეცდები მეც გამოვნახო მეტი დრო და მეტ მასალას მოვუყარო თავი ამ თემაზე.

ის, რომ გააზრება ჯობია დაზეპირებას, არ უნდა იყოს ცივილიზებული ადამიანისთვის საკამათო, მიუხედავად იმისა, თუ რა პრობლემები აქვთ დასავლურ განათლების სისტემებში.

რა თქმა უნდა, პრობლემები აქვთ აშშ-შიც და დასავლეთ ევროპაშიც, მაგრამ შედეგიდანაც ჩანს, რომ მათი სისტემა ბევრად სწროია, ვიდრე ის, რაც ჩვენ გვქონდა.

განათლება შეიძლება იყოს ინფორმატიულიც, კარგია მოიცავდეს სფეროების დიდ სპექტრს, მაგრამ აუცილებელია უზრუნველყოფდეს ანალიზის, გადმოცემის და სხვა ფუნდამენტური უნარების განვითარებას, რასაც ჩვენი კონსერვატიული განათლება აშკარად ვერ უზრუნველყოფდა.

ამ დღეებში ჩავატარე პატარა ექსპერიმენტი. ჩემს მე–6 კლასელ შვილს ვთხოვე მოეტანა ინფორმაცია თუ რა დროს იწყება გაკვეთილები და... ვერ მოიტანა. თუ დამიჯერებთ, საკმაოდ გამჭრიახი ბავშვია. მაგრამ ეს ელემენტარული ამოცანაც ვერ გადაწყვიტა, რადგან: პრეზიდენტი ესტუმრა სკოლას, იყო ხმაური, გაკვეთილები გაცდა და დაბალი კლასის ზარი უფრო ისმოდა, ვიდრე მათი და ადგილზე არ იყო კლასის დამრიგებელი (ჩემს შვილს ეგონა, რომ ეს საკმარისი მიზეზი იყო იმისათვის, რომ ეს ამოცანა არ/ვერ გადაეჭრა :)). შემდეგ ჩემს ოფის–მენეჯერს ვთხოვე, დაერეკა ამავე სკოლაში და გაეგო ეს ინფორმაცია. დარეკა. იქ სავარაუდოდ დირექტორმა ყველაფერი უთხრა ამ ინფორმაციის გარდა (რად გინდაო, ხომ არ მოხდა რამეო, ბავშვი მოვიდეს და მივცემო და ა.შ. :)). ცუდია ეს. არაეფექტურია. ამ \"წვრილმანს\" იმიტომ ვუღრმავდები, რომ მათთან გამკლავებაც კი გვიწევს. წარმოიდგინეთ, 25 წლის არც თუ ურიგო ოფის–მენეჯერი 2 წლიანი გამოცდილებით ვერ ახერხებს 2–3 წუთში გაიგოს რომელიღაც საჯაროს სკოლის გაკვეთილების დაწყების შესახებ. მე–6 კლასელ ბიჭმა კი 5 მიზეზი მოიფიქრა, როგორ არ გადაეწყვიტა ამოცანა, ნაცვლად იმისა, რომ ამოცანა (მარტივი პრობლემა) გადაეჭრა. არანაირად არ ახდენენ სკოლაში პრობლემების ინიცირებას და მათ ანალიზს, გადაჭრის უნარების ჩამოყალიბებას. ანდა როგორ მოახერხებენ, როცა თავად მასწავლებლებსაც არ შეუძლიათ ეს. სამწუხაროა ფაქტებია. შემდეგ კი გვიკვირს, რომ ცუდად ვცხოვრობთ. :) მე უფრო ის მიკვირს, რომ ასე კარგად ვცხოვრობთ. :))

Hesse \"არსებობს თუ არა რაიმე კომისია, რომელიც 90-იანებში დაცული საკანდიდატო და სადოქტორო ნაშრომებს სწავლობს??? 1500-დან ზევით და საკანდიდატოც და სადოქტოროც მზად იყო, თემები არ იკითხოთ - იმდენად სასაცილო იყო, დაახლოებით ჰესსეს ფრაზას ჰგავს: ქალთა ჩაცმულობა ნიცშეს შემოქმედებაში და ასე შემდეგ და ასე შემდეგ. და ამ ხალხმა (ამ ხარისხიანმა ხალხლმა, რომლებმაც უნივერსიტეტებში კონკურსები მოიგეს და ასოცირებული თუ ფულლ პროფესორები არიან)როდემდე უნდა ასწავლონ სტუდენტებს ის, რაც თავადაც არ იციან?\"
მომკალით, და რატომღაც მეჩვენება, რომ Hesse-ს დისერტაცია BAK-ის ეპოქაში აქვს დაწერილი და ამიტომ სხვისაზე კარგი ჰგონია. :-)

\"სერიოზული თემაა განსჯისათვის, მაგრამ არ მგონია კახა ბენდუქიძეს საკმარისი კომპეტენცია\" ძალიან საინტერესოა, აბა ვის შეიძლება ჰქონდეს ამის კომპეტენცია,
თუ არა წარმატებულ მეცნიერს და ასევე წარმატებულ ბიზნესმენსა და პოლიტიკოსს?

ბატონო კახა,
მართალაც მაინტერესებს გაგრძელება.
რაც შეეხება თავად თემას მე ის მიკვირს რატომ არავის არ მოსდის თავში ამ საკითხის ფართოდ განხილვა და მართლაც დაფიქრება იმაზე, თუ როგორ უნდა ისწავლოს ბავშვმა სკოლაში \"ადამიანურობა\" და არა მარტო სავალდებულო საგნების მოსაბეზრებელი ჩამონათვალი..ის რაც დროთა განმავლობაში ავტომატურად ეძლევა დავიწყებას, გარკვეული გამონაკლისების გარდა - რასაკვირველია..
დიდი მადლობა..

ეხლა რომ ბღავით,
თქვენ არ იყავით
ენის პატრონი ჩვენზედ უწინა?!.
ჩვენ ძუძუს ვწოვდით,
როცა თქვენ ჰგმობდით
ენას და ხალხსაც გარეთ და შინა.

ქვეყნისა ბედი
და ხსნის იმედი
თქვენებრ ხელში მჩვრად არ გაგვხდომია;
კაცის მხნეობა,
კაცის ზნეობა
თქვენებრ ჩინებით არ გვიზომია.

ბატ. კახა...
ჩემი ღრმა რწმენით, ყველა ადამიანმა უნდა აკეთოს ის, რაც ეხერხება. საკმაო დრო და შესაძლებლობა გქონდათ იმისთვის, რომ საქართველოს ეკონომიკისთვის სასიკეთოდ გემოქმედათ. თუმცა, დღევანდელი ჩვენი ყოფა მიჩენს \"გონივრულ ეჭვს\", რომ თქვენ სასარგებლო საქმის კეთების ნაცვლად, ყველაფერი უკუღმა შემოაბრუნეთ, რაც ქართველი ხალხის გაუსაძლის ყოფაზე აისახება პირველ რიგში. რას ვიზამთ, ბულგაკოვისა არ იყოს, ფაქტი ჯიუტია... მეეჭვება, საკმარისი კომპეტენცია გქონდეთ იმისთვის, რომ ხალხი განათლების სფეროში დამოძღვროთ.
მეორეც, თქვენი აზრით, ცინიკური და დამამცირებელი მიდგომა ახალგაზრდებისადმი, თქენი \"აღმზრდელობითი ხელოვნების\" ერთ-ერთი ამოსავალი წერტილია? თქვენი გადაცემის მაყურებელს, სწორედ ასეთი განცდა დამეუფლა, რომ თქვენ ახალი აღმზრდელობითი მეთოდები განავითარეთ, რომელიც ძირითადად ცინიზმზე აირს დაფუძნებული.

ვერ გაფრინდებით ასე, ბატ. კახა, ვერა... თქვენ არ გაგიკეთებიათ არაფერი საქართველოსთვის საიმისო, უფლება გქონდეთ ხალხი დამოძღვროთ. იჯექით თქვენთვის წყნარად და ჭამეთ ის მილიონები, ხალხს რომ წაგლიჯეთ, თორემ მოვა თქვენი დროც, დარწმუნებული იყავით.

მე-მგონი საკითხო არ დგას ასე: სკოლამ ან ცოდნა მისცეს, ან მოქალაქედ გაზარდოს. სამოქალაქო სულისკვეთების მქონე უცოდინარი ადამიანი კარგი იქბება? მე-მგონი ორივე უნდა მისცეს და ამის დაბალანსება არის მთავარი. და კიდევ, რაღაც ელემენტარული უნარ- ჩვევებიც უნდა მისცეს ადამიანს საგანმანათლებლო სისტემამ - თორემ შეიძლება სამსახური ვერ იშოვოს და დარჩება ისე. მერე იტყვის ბევრი ქართველი ტაქსის მძღოლივით, მე ესა და ეს მაქვს დამთავრებულიო.